Rok z Moim Zdrowiem – podsumowanie i znaczenie profilaktyki

DLACZEGO PROFILAKTYKA JEST WAŻNA?

Na co umierają Polacy?

Do zgonów Polaków w 2023 r. przyczyniły się głównie choroby układu krążenia (36,9%), nowotwory złośliwe (24,4%) oraz choroby układu oddechowego (7,4%), co sumuje się na blisko 70% zgonów. Polska należy do grupy krajów rozwiniętych majacych wyraźny problem z przedwczesną umieralnością ludności, której jednym z mierników jest wskaźnik PYLL (Potential Years of Life Lost). Za przedwczesny uznaje się w nim zgon przed 75. rokiem życia. W 2023 r. w wyniku zgonów przed ukończeniem 75. r.ż. polscy mężczyźni utracili 1,7 mln potencjalnych lat życia, a kobiety ponad połowę mniej – niespełna 750 tysięcy[1]. Wielu z tych zgonów można by było zapobiec przy odpowiedniej profilaktyce, wczesnym rozpoznawaniu oraz leczeniu chorób podstawowych, których znaczna część pozostaje niezdiagnozowana lub jest diagnozowana za późno, co zmniejsza możliwości skutecznego leczenia oraz prowadzi do wielu powikłań[2].

Jaka jest rola POZ w działaniach profilaktycznych?

Kontynuacja “Profilaktyki 40+”, czyli wprowadzenie programu “Moje Zdrowie” rozszerzyło możliwości w prowadzeniu profilaktyki, wczesnej diagnostyki oraz edukacji zdrowotnej pacjentów oraz umożliwiło osobom w wieku 20-39 lat skorzystanie z bilansu zdrowia osoby dorosłej[3]. W ten sposób wzmocniono rolę lekarza rodzinnego oraz placówek POZ w prowadzeniu działań profilaktycznych, kluczowych jednostek w systemie, które są pierwszym kontaktem pacjenta z ochroną zdrowia. Wyposażenie Podstawowej Opieki Zdrowotnej w takie narzędzia jak bilans zdrowia zwiększa prawdopodobieństwo rozpoznania chorób na wczesnym stadium oraz umożliwia zapewnienie pacjentowi kompleksowej opieki. Warto podkreślić, że takie programy o charakterze okresowych bilansów zdrowia przekładają się na realne korzyści dla społeczeństwa, które zostały udokumentowane w literaturze.

Jakie korzyści zdrowotne daje realizacja programów profilaktycznych?

Bilanse zdrowia są realizowane w wielu krajach, m.in, w Wielkiej Brytanii, Australii czy Stanach Zjednoczonych. Wśród uczestników brytyjskiego programu NHS Health Check częściej diagnozowano nadciśnienie tętnicze, cukrzycę typu 2, przewlekłą chorobę nerek, rodzinną hipercholesterolemię i chorobę tętnic obwodowych w porównaniu z pozostałą częścią populacji. Ponadto według danych literaturowych uczestnictwo osób dorosłych w bilansach zdrowia przełożyło się na obniżenie ciśnienia tętniczego, cholesterolu całkowitego, a także wskaźnika masy ciała (BMI) w stosunku do populacji ogólnej[4]. Jednym z istotnych celów profilaktyki, w tym także programu “Moje Zdrowie”, jest prowadzenie działań mających na celu zapobieganie i wczesne rozpoznawanie chorób nowotworowych, m.in. poprzez kierowanie pacjentów na badania przesiewowe[3]. Metaanalizy wskazują, że screening przy użyciu zarówno kolonoskopii, jak i badania FIT-OC (dostępnego w programie “Moje Zdrowie”) istotnie wpływa na zmniejszenie śmiertelności z powodu raka jelita grubego w porównaniu do populacji ogólnej[5].

Czy edukacja w ramach programów profilaktycznych ma sens?

Bilanse zdrowia mają również wpływ na prozdrowotne zachowania pacjentów poprzez prowadzoną edukację zdrowotną. Zgodnie z literaturą osoby korzystające z bilansów zdrowia rzadziej deklarują spożywanie masła i margaryny oraz uprawianie sportu mniej niż raz w miesiącu w stosunku do grupy kontrolnej[6]. Ponadto elementem każdej wizyty podsumowującej programu “Moje Zdrowie” jest opracowanie zaleceń w zakresie szczepień ochronnych dostosowanych do potrzeb i stanu pacjenta[3]. Według metaanaliz interwencje behawioralne mogą znacznie zwiększyć odsetek osób szczepionych w większości środowisk, a jedną z najbardziej skutecznych interwencji jest zalecenie personelu medycznego[7].

Bilanse zdrowia – dodatkowe obowiązki czy niezbędne narzędzie?

Przedwczesna umieralność w Polsce w zestawieniu z najbardziej powszechnymi powodami zgonów pokazują, że istnieje silna potrzeba wprowadzenia działań profilaktycznych w zakresie najczęściej występujących chorób przewlekłych. Realizacja bilansów zdrowia to rozwiązanie systemowe, które umożliwia wczesną diagnostykę, edukację zdrowotną oraz kierowanie pacjentów na badania przesiewowe, co przekłada się na realne korzyści zdrowotne – od obniżenia wskaźników ryzyka chorób cywilizacyjnych, przez zwiększenie odsetka zdiagnozowanych przypadków, po promowanie prozdrowotnych zachowań i szczepień ochronnych. Literatura potwierdza, że bilanse zdrowia przyczyniają się do wielu korzyści zdrowotnych dla ich uczestników, dlatego tak istotna jest ich realizacja w podstawowej opiece zdrowotnej.

Podsumowanie

Współczesna profilaktyka opiera się na działaniach dopasowanych do potrzeb pacjenta i osadzonych w ciągłej opiece. Program „Moje Zdrowie” jest krokiem w tym kierunku – porządkuje procesy i buduje podejście oparte na ocenie czynników ryzyka, planowaniu odpowiednich działań i co najważniejsze – edukacji pacjentów w zakresie ich zdrowia.

Równolegle toczy się ważna dyskusja o roli profilaktyki w systemie ochrony zdrowia – szczególnie w kontekście ograniczonych zasobów i rosnących potrzeb zdrowotnych. Doświadczenia ostatniego roku pokazują jednak, że działania profilaktyczne realizowane w POZ mogą stanowić istotne uzupełnienie opieki nad pacjentem i element budowania bardziej zrównoważonego systemu.

Program „Moje Zdrowie” stworzył solidne podstawy do dalszego rozwoju profilaktyki w Polsce – opartej na współpracy, wiedzy i codziennej praktyce zespołów POZ.

Żródła:

1. Wojtyniak B, Smaga A. Sytuacja zdrowotna ludności Polski i jej uwarunkowania 2025. Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH– Państwowy Instytut Badawczy
   McCracken C, Raisi-Estabragh Z, Szabo L, et al. NHS Health Check attendance is associated with reduced multiorgan disease risk: a matched cohort study in the UK Biobank. BMC Med. 2024;22(1):1. Published 2024 Jan 23. doi:10.1186/s12916-023-03187-w
2. Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 30 kwietnia 2025 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie świadczeń gwarantowanych z zakresu podstawowej opieki zdrowotnej.
3. Si S, Moss JR, Sullivan TR, Newton SS, Stocks NP. Effectiveness of general practice-based health checks: a systematic review and meta-analysis. Br J Gen Pract. 2014;64(618):e47-e53. doi:10.3399/bjgp14X676456
4. Lin JS, Perdue LA, Henrikson NB, Bean SI, Blasi PR. Screening for Colorectal Cancer: Updated Evidence Report and Systematic Review for the US Preventive Services Task Force. JAMA. 2021;325(19):1978-1998. doi:10.1001/jama.2021.4417
5. Liss DT, Uchida T, Wilkes CL, Radakrishnan A, Linder JA. General Health Checks in Adult Primary Care: A Review. JAMA. 2021;325(22):2294–2306. doi:10.1001/jama.2021.6524
6. Malik AA, Ahmed N, Shafiq M, et al. Behavioral interventions for vaccination uptake: A systematic review and meta-analysis. Health Policy. 2023;137:104894. doi:10.1016/j.healthpol.2023.104894

Polskie Towarzystwo Medycyny Rodzinnej, maj 2026